اعتبارسنجی مدل سوت‌زنی سازمانی در شرکت‌های صنعتی و معدنی: نقش میانجی زنجیره‌ای اعتماد به کانال و کیفیت رسیدگی
کلمات کلیدی:
سوت‌زنی سازمانی, اعتماد به کانال گزارش, ضدتلافی, کیفیت رسیدگی و بازخورد, مدل‌یابی معادلات ساختاری, شرکت‌های صنعتی و معدنیچکیده
پژوهش حاضر با هدف اعتبارسنجی مدل سوت‌زنی سازمانی در شرکت‌های صنعتی و معدنی و بررسی نقش میانجی زنجیره‌ای اعتماد و کارآمدی کانال و کیفیت رسیدگی و بازخورد در تبیین اثربخشی نظام سوت‌زنی انجام شد. این پژوهش از نظر هدف کاربردی و از نظر روش، توصیفی ـ پیمایشی و همبستگی بود و با استفاده از مدل‌یابی معادلات ساختاری مبتنی بر حداقل مربعات جزئی انجام شد. جامعه آماری شامل کارکنان شرکت‌های صنعتی و معدنی مستقر در شهرک‌های صنعتی استان کرمان بود که 250 نفر از آنان با روش نمونه‌گیری تصادفی طبقه‌ای انتخاب شدند. داده‌ها با استفاده از پرسشنامه محقق‌ساخته 47 گویه‌ای در هفت سازه که از مرحله کیفی مبتنی بر نظریه داده‌بنیاد استخراج شده بود، گردآوری شد. تحلیل داده‌ها با SPSS 27 و SmartPLS 3 و بوت‌استرپ 5000 زیرنمونه‌ای انجام گرفت. همه هفت مسیر مستقیم مدل مثبت و معنادار بودند. امنیت ضدتلافی و حمایت (β=0.264)، جهت‌گیری مسئولانه (β=0.245)، حفاظت هویت و ناشناس‌بودن (β=0.209) و فرهنگ حمایتی و مدیریت پاسخگو (β=0.197) اثر مثبت و معناداری بر اعتماد و کارآمدی کانال داشتند. اعتماد و کارآمدی کانال، کیفیت رسیدگی و بازخورد را به‌طور معناداری پیش‌بینی کرد (β=0.466) و کیفیت رسیدگی و بازخورد نیز اثر مثبت و معناداری بر اثربخشی نظام و پیامدهای اصلاحی داشت (β=0.494). اثر مستقیم فرهنگ حمایتی بر اثربخشی نظام نیز معنادار بود (β=0.219). همچنین، تمام اثرهای غیرمستقیم زنجیره‌ای معنادار بودند؛ به‌گونه‌ای که اثر غیرمستقیم اعتماد بر اثربخشی نظام از طریق کیفیت رسیدگی برابر با 0.230 بود. مدل به‌ترتیب 36.0، 21.7 و 33.0 درصد از واریانس اعتماد به کانال، کیفیت رسیدگی و اثربخشی نظام را تبیین کرد و شاخص SRMR برابر با 0.048 بود. اثربخشی نظام سوت‌زنی در شرکت‌های صنعتی و معدنی حاصل یک سازوکار زنجیره‌ای است که از حفاظت از گزارش‌دهنده، امنیت در برابر تلافی، جهت‌گیری مسئولانه و فرهنگ حمایتی آغاز می‌شود، از طریق ایجاد اعتماد به کانال گزارش ادامه می‌یابد و با رسیدگی باکیفیت و بازخورد قابل مشاهده به پیامدهای اصلاحی منتهی می‌شود. بنابراین، کیفیت رسیدگی و بازخورد را می‌توان حلقه مرکزی در تبدیل سازوکارهای رسمی گزارش‌دهی به یک نظام سوت‌زنی اثربخش دانست.
دانلودها
مراجع
Al-Thani, N., & Wright, S. (2026). Whistleblowing in financial practice: A review of processes and impacts. Frontiers in Sociology, 11, 1725253. https://doi.org/10.3389/fsoc.2026.1725253
Alleyne, P., Haniffa, R., & Hudaib, M. (2019). Does group cohesion moderate auditors' whistleblowing intentions? Journal of International Accounting, Auditing and Taxation, 34, 69-90. https://doi.org/10.1016/j.intaccaudtax.2019.02.004
Chong, V. K., Ferdiansah, M. I., Wang, I. Z., & Woodliff, D. R. (2026). Effectiveness of formal and informal controls in deterring misreporting: The role of whistleblowing mechanism and ethical leadership [Advance online publication]. Journal of Business Ethics. https://doi.org/10.1007/s10551-026-06277-w
Ding, M., Bai, Y., & Wang, C. (2026). Governance of corporate misconduct through employee whistleblowing: A tripartite evolutionary game analysis. BMC psychology, 14, 722. https://doi.org/10.1186/s40359-026-04374-z
Farooqi, S., Abid, G., & Ahmed, A. (2017). How bad it is to be good: Impact of organizational ethical culture on whistleblowing (the ethical partners). Arab Economic and Business Journal, 12(2), 69-80. https://doi.org/10.1016/j.aebj.2017.06.001
Gao, L., & Brink, A. G. (2017). Whistleblowing studies in accounting research: A review of experimental studies on the determinants of whistleblowing. Journal of Accounting Literature, 38, 1-13. https://doi.org/10.1016/j.acclit.2017.05.001
Hague, L., Barry, M., Mowbray, P. K., Wilkinson, A., & Avgar, A. (2024). Employee voice in healthcare: A systematic review. Journal of Health Organization and Management, 39(4), 518-530. https://doi.org/10.1108/JHOM-11-2023-0353
Horiguchi, S., Haniffa, R., & Hudaib, M. (2024). Whistleblowing intentions by public accountants in a non-Western society: The case of Japanese accountants. Journal of International Accounting, Auditing and Taxation, 57, 100656. https://doi.org/10.1016/j.intaccaudtax.2024.100656
Kaplan, S. E., Moulang, C., & Xiao, X. (2026). The effects of psychological capital on accountants' fraud reporting intentions. The British Accounting Review, 101893. https://doi.org/10.1016/j.bar.2026.101893
Kayembe, C., & Mvenene, M. (2026). From retaliation to protection: Reimagining whistleblowing in the South African public sector through AI-driven solutions. International Journal of Public Administration in the Digital Age, 13(1), 1-19. https://doi.org/10.4018/IJPADA.399055
Maynes, T. D., Podsakoff, P. M., Podsakoff, N. P., & Yoo, A. N. (2024). Harnessing the power of employee voice for individual and organizational effectiveness. Business Horizons, 67(3), 283-298. https://doi.org/10.1016/j.bushor.2024.02.005
McCarthy, B., Doyle, E., Ballantine, J., & O'Sullivan, M. (2025). Voice and the tax practitioner: The rhetoric and the reality of employee voice mechanisms in Big 4 accounting firms. Journal of International Accounting, Auditing and Taxation, 59, 100705. https://doi.org/10.1016/j.intaccaudtax.2025.100705
Moqbel, M., Merhi, M. I., Meah, M. R., & Alshare, K. A. (2026). Whistleblowing costs and ISP violation reporting intentions [Advance online publication]. Journal of Computer Information Systems. https://doi.org/10.1080/08874417.2026.2678196
Nan, L., & Zheng, R. (2026). Whistleblowing and internal communication. The Accounting Review, 101(4), 387-406. https://doi.org/10.2308/TAR-2024-0036
Near, J. P., & Miceli, M. P. (2016). After the wrongdoing: What managers should know about whistleblowing. Business Horizons, 59(1), 105-114. https://doi.org/10.1016/j.bushor.2015.09.007
Puni, A., & Anlesinya, A. (2017). Whistleblowing propensity in power distance societies. Journal of Global Responsibility, 8(2), 212-224. https://doi.org/10.1108/JGR-02-2017-0005
Said, J., Alam, M. M., Mohamed, D. I. B., & Rafidi, M. (2017). Does job satisfaction, fair treatment, and cooperativeness influence the whistleblowing practice in Malaysian government linked companies? Asia-Pacific Journal of Business Administration, 9(3), 220-231. https://doi.org/10.1108/APJBA-06-2017-0053
Shmueli, G., Sarstedt, M., Hair, J. F., Cheah, J. H., Ting, H., Vaithilingam, S., & Ringle, C. M. (2019). Predictive model assessment in PLS-SEM: Guidelines for using PLSpredict. European Journal of Marketing, 53(11), 2322-2347. https://doi.org/10.1108/EJM-02-2019-0189
Sommerfeldt, R. D. (2026). Who gets stitches? The effects of rewarding whistleblowers and protecting their identity on subsequent willingness to work with others. Contemporary Accounting Research, 43(1), 487-509. https://doi.org/10.1111/1911-3846.70025
Tuan Mansor, T. M., Mohamad Ariff, A., & Hashim, H. A. (2020). Whistleblowing by auditors: The role of professional commitment and independence commitment. Managerial Auditing Journal, 35(8), 1033-1055. https://doi.org/10.1108/MAJ-11-2019-2484
Verschuuren, P. (2020). Whistleblowing determinants and the effectiveness of reporting channels in the international sports sector. Sport Management Review, 23(1), 142-154. https://doi.org/10.1016/j.smr.2019.07.002
Yue, Y., Lin, W. L., & Tan, H. C. (2025). Unlocking employee creativity: Ethical leadership, employee voice behavior and innovation climate in the era of intelligent manufacturing in China. Social Responsibility Journal, 21(7), 1440-1465. https://doi.org/10.1108/SRJ-11-2024-0813
Zheng, Y., Wu, C. H., Zhang, L., Reich, T. C., & Chang, C. (2025). Silence speaks volumes: The role of workplace ostracism and ethical leadership in shaping moral identity at work and ethical voice. Journal of Business Research, 193, 115327. https://doi.org/10.1016/j.jbusres.2025.115327
Zhou, Y., & Sun, J. M. (2025). Perceived organizational politics and employee voice: A resource perspective. Journal of Business Research, 186, 114935. https://doi.org/10.1016/j.jbusres.2024.114935
گاه‌شمار انتشار
- ارسال
- بازنگری
- پذیرش
شماره
نوع مقاله
مجوز
حق نشر 2025 Afsoon Damavandi, Mohammad Jalal kamali, Rahman Jalalil javaran, Yarer Salari (Author)
این پروژه تحت مجوز بین المللی Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 می باشد.
