طراحی مدل بومی کیفی جانشین‌پروری در بوروکراسی دولتی ایران: عبور از جایگزینی واکنشی به مدیریت سیستمی قابلیت‌ها

نویسندگان

کلمات کلیدی:

جانشین‌پروری, سازمان‌های دولتی, تحلیل مضمون, مدیریت قابلیت, حکمرانی منابع انسانی, ایران

چکیده

هدف پژوهش حاضر، شناسایی ابعاد، مؤلفه‌ها، الزامات و موانع جانشین‌پروری و ارائه مدلی مفهومی و بومی متناسب با ویژگی‌های بوروکراسی دولتی ایران بود. این پژوهش از نظر هدف کاربردی و از نظر رویکرد، کیفی و مبتنی بر تحلیل مضمون بود. مشارکت‌کنندگان شامل مدیران ارشد و میانی سازمان‌های دولتی، مدیران منابع انسانی و خبرگان دانشگاهی شهر تبریز بودند که با روش نمونه‌گیری هدفمند و گلوله‌برفی انتخاب شدند و نمونه‌گیری تا دستیابی به اشباع نظری در ۱۶ مصاحبه ادامه یافت. داده‌ها از طریق مصاحبه‌های عمیق و نیمه‌ساختاریافته گردآوری شد. برای تضمین استحکام روش‌شناختی پژوهش از معیارهای اعتمادپذیری، انتقال‌پذیری، اتکاپذیری و تأییدپذیری لینکلن و گوبا استفاده شد و تحلیل داده‌ها با نرم‌افزار MAXQDA 24 و طی مراحل کدگذاری باز، محوری و انتخابی انجام گرفت. تحلیل تفسیری داده‌ها نشان داد جانشین‌پروری اثربخش در بوروکراسی دولتی ایران مستلزم گذار از منطق «پر کردن جای خالی پست» به منطق «مدیریت قابلیت‌های سازمانی» است. چهار حوزه اصلی مدل شامل ابعاد سیستمی و کل‌نگر جانشین‌پروری، محورهای احراز شایستگی جانشینان، پیامدهای مثبت استقرار نظام جانشین‌پروری و پیامدهای ناشی از فقدان آن شناسایی شد. یافته‌ها همچنین نشان دادند که احراز شایستگی صرفاً به صلاحیت‌های فنی محدود نیست و شایستگی‌های فردی و شخصیتی، هوش سیاسی، تحمل ابهام، شایستگی‌های فناورانه، الزامات امنیت اطلاعات و توان انتقال دانش نیز نقش تعیین‌کننده دارند. افزون بر این، شفافیت معیارهای انتصاب، عدالت رویه‌ای، استقلال سازوکارهای ارزیابی، حمایت عملی مدیران ارشد، فرهنگ یادگیرنده و پایش داده‌محور به‌عنوان شرایط کلیدی اثربخشی مدل شناخته شدند؛ در مقابل، غلبه روابط غیررسمی، بی‌اعتمادی، احتکار استعداد و وابستگی برنامه به افراد، موجب تضعیف آمادگی جانشینان و افزایش ریسک سازمانی می‌شود. مدل پیشنهادی نشان می‌دهد که جانشین‌پروری در سازمان‌های دولتی ایران باید به‌صورت یک نظام یکپارچه، آینده‌نگر، شایستگی‌محور و داده‌محور طراحی شود که از شناسایی مشاغل حیاتی و پرورش استعدادها تا انتقال دانش، ارزیابی آمادگی و انتصاب منصفانه را پوشش دهد. نهادینه‌سازی چنین مدلی می‌تواند تداوم خدمات عمومی، تاب‌آوری نهادی، شایسته‌سالاری، حفظ دانش سازمانی و اعتماد کارکنان به فرایندهای مدیریتی را تقویت کند.

دانلودها

دسترسی به دانلود اطلاعات مقدور نیست.

مراجع

Abdolrezaei, M., Far, H. R., Mohammadi, M., & Pour, H. H. (2024). A meta-analysis of barriers to implementing succession planning. Productivity management, 18(70), 239-279.

Abdul Rezaei, M., Rezaei Far, H., Mohammadi, M., & Hakimpur, H. (2024). Barriers to implementing succession planning in government organizations with a structural interpretive approach. International Journal of Innovation Management and Organizational Behavior, 4(1), 133-143. https://doi.org/10.61838/kman.ijimob.4.1.16

Ahmadi, M. (2025). The effect of mentoring on succession planning and organizational learning: The mediating role of employee professional development; a case study of Potash Company. Human Resource Training and Development, 45(12), 47-78.

Aryani, O., Yazdani, H., & Ramezan, M. (2025). Identifying and explaining the mechanism of tacit knowledge sharing among University of Tehran employees in successor development. Organizational Knowledge Management, 29(8), 108-133.

Bryn, H. (2026). Government succession planning: Key steps to ensure smooth leadership transitions. Eide Bailly Insights.

Chidi-Abali, N. N., & Tamunomiebi, M. D. (2025). Succession planning and organizational continuity: A conceptual review. Global Scientific and Academic Research Journal of Economics, Business and Management.

Dawkins, M., & Smith, D. J. (2025). Evidence-based succession.

Ebrahimi, S., Alishirmard, A., & Khaki, A. (2026). Identifying factors affecting succession planning in university management: A mixed-methods study at Farhangian University. Organizational Culture Management, 79(24), 102-117.

Hideaki, M., Konari, U., Hirari, O., & Yu, A. (2026). An empirical analysis of succession planning.

Hosseini, S. H. (2025). Exploring the effect of implementing succession management systems on the performance of bureaucracy-oriented organizations and presenting practical solutions. Military Management, 98(25), 24-49.

Jabbari Markid, A., Yazdani, H. R., & Khanifar, H. (2026). Presenting a succession planning model using a meta-synthesis approach. Public Management, 18(1), 125-146.

Jahwari, A. T. A., & Alwi, M. N. R. (2023). A systematic literature review of factors affecting succession planning implementation in empirical studies. WSEAS Transactions on Business and Economics, 20, 1615-1620. https://doi.org/10.37394/23207.2023.20.142

Kamalpour, B., & Hadipeikani, M. (2025). Identifying and classifying succession management strategies in the public sector: A systematic literature review using thematic analysis. New Research in Management and Accounting, 105(11), 77-123.

Khosrowparviz, F., Rezaei Dizgah, M., & Alikhan Gorgani, R. A. (2023). Identifying components of succession planning in Iranian public universities. Comprehensive Humanities Portal

Kipara, K. J. (2026). Assessing the influence of succession planning on long-term success in selected organizations in Arusha City, Tanzania. African Quarterly Social Science Review, 3(1), 89-97. https://doi.org/10.51867/AQSSR.3.1.8

Lubinda, R. N. (2026). Succession planning: A strategic instrument for organisational sustainability: A systematic literature review. International Journal of Contemporary Research in Multidisciplinary, 5(1), 230-238.

Mahdavian, S., Nikpour, A., Shokouh, Z., Sharafi, S., & Molaei, H. (2025). Identifying factors in implementing succession planning policies in the Iranian Civil Registration Organization using thematic analysis. Human Resource Training and Improvement, 20(6), 55-72.

Manzini, G. R. X., & Malatjie, I. (2023). An analysis of succession planning strategies in professionalising the public sector: A case of the National School of Government. Journal of Public Administration, 58(4), 1130-1141. https://doi.org/10.53973/jopa.2023.58.4.a16

Neogov. (2023). Succession planning [Public Sector HR Trends].

Odikro, D., Aniah, E., Sarpong, D. A. A., & Ofori, A. (2026). Examining the criteria used for selecting employees for CEO's succession planning in selected companies in Ghana. Advances in Applied Sciences, 11(2), 18-29. https://doi.org/10.11648/j.aas.20261102.11

Raeisolsadati, S. A. (2025). Examining the effect of succession planning on human capital development in large organizations. Progress and Excellence Research, 24(8), 84-96.

Seddighi, R., Iranzadeh, S., & Paydarfard, D. (2025). Designing a talent-based succession planning model with a meritocracy approach in the East Azerbaijan Province Organization of Cooperatives, Labor and Social Welfare. Management and Educational Perspective, 26(7), 211-229.

Sharma, T., Upadhyay, P. K., Pandey, A. K., Shukla, P., & Tripathi, P. K. (2025). Linkages of managing talent and succession planning in selected listed firms: A board of director's vision. Corporate Board: Role, Duties and Composition, 21(1), 8. https://doi.org/10.22495/cbv21i1art1

Tabarsa, G., Mollazadeh, H., & Afrouz, D. (2021). Exploring succession planning challenges at the governance level of the Islamic Republic of Iran: A qualitative study. Public Management Perspective, e100857.

Tyagi, V., Didwania, M., Joshi, A. B., Kaur, J., & Hayavadana, J. (2026). Analyzing the impact of succession planning on talent sustainability. International Journal of Economic Practices and Theories, 1069-1078. https://doi.org/10.52783/ijept.253

Viola, O. C., & Okey, A. C. (2026). Succession planning as a strategic recipe for business continuity: Empirical evidence from Nigeria's health sector. International Journal of Science and Research Archive, 19(1), 1105-1118. https://doi.org/10.30574/ijsra.2026.19.1.0861

Ziaeih Abkenar, M., Salajegheh, S., & Kamali, M. (2025). Identifying the most influential and most affected dimensions of an indigenous succession planning model aligned with organizational culture in Barez Industrial Group. New Approaches in Management and Marketing, 11(4), 135-148.

دانلودها

گاه‌شمار انتشار

چاپ شده
ارسال
بازنگری
پذیرش

شماره

نوع مقاله

مقالات

نحوه استناد به مقاله

ملکیان ا., & تاری غ. (1406). طراحی مدل بومی کیفی جانشین‌پروری در بوروکراسی دولتی ایران: عبور از جایگزینی واکنشی به مدیریت سیستمی قابلیت‌ها. توسعه فردی و تحول سازمانی, 1-19. https://www.journalpdot.com/index.php/jpdot/article/view/442