تبیین تجربه زیسته و شناسایی مؤلفه‌های افشاگری سازمانی در سازمان‌های دولتی ایران: تلفیق یافته‌های فراترکیب و پدیدارشناسی

چکیده

هدف پژوهش حاضر، شناسایی و تبیین ابعاد و مؤلفه‌های تجربه زیسته کارکنان از افشاگری سازمانی در سازمان‌های دولتی استان کرمانشاه و ارائه چارچوبی جامع و زمینه‌مند برای فهم این پدیده بود. این پژوهش از نظر هدف کاربردی و از نظر رویکرد، کیفی بود و با تلفیق یافته‌های فراترکیب و مطالعه پدیدارشناختی انجام شد. در مرحله نخست، مطالعات داخلی و خارجی مرتبط با افشاگری سازمانی، سوت‌زنی، شفافیت و فساد سازمانی بررسی و کدها و مضامین مرتبط استخراج و تلفیق شدند. در مرحله دوم، برای تکمیل، اعتباربخشی و بومی‌سازی یافته‌ها، مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با 12 نفر از خبرگان و کارکنان دارای تجربه و آگاهی مرتبط با افشاگری در سازمان‌های دولتی استان کرمانشاه انجام شد. نمونه‌گیری تا دستیابی به اشباع نظری ادامه یافت و داده‌ها در سطوح کدهای اولیه، مضامین پایه، مضامین سازمان‌دهنده و مضامین اصلی تحلیل شدند. تحلیل تلفیقی یافته‌های فراترکیب و تجربه زیسته مشارکت‌کنندگان نشان داد که افشاگری سازمانی پدیده‌ای چندبعدی و زمینه‌مند است که از تعامل عوامل فردی و روان‌شناختی، عوامل اخلاقی و ارزشی، عوامل سازمانی و مدیریتی، سازوکارهای قانونی و حمایتی، ویژگی‌ها و شرایط تخلف، و فرایندها و پیامدهای افشاگری شکل می‌گیرد. یافته‌ها همچنین نشان دادند که حمایت سازمانی، اعتماد به مدیران و سازوکارهای گزارش‌دهی، ادراک عدالت، امنیت و محرمانگی گزارش، شدت و ماهیت تخلف، قدرت و جایگاه فرد متخلف، و ارزیابی کارکنان از هزینه‌ها، منافع و پیامدهای احتمالی افشاگری، نقش تعیین‌کننده‌ای در تصمیم میان سکوت و گزارش تخلف دارند. در نتیجه، افشاگری را نمی‌توان صرفاً پیامد ویژگی‌های فردی دانست، بلکه این رفتار حاصل برهم‌کنش هم‌زمان عوامل فردی، اخلاقی، سازمانی و نهادی است. توسعه افشاگری مسئولانه در سازمان‌های دولتی مستلزم ایجاد محیطی امن و قابل اعتماد برای گزارش تخلف، حمایت مؤثر از افشاگران، تقویت فرهنگ اخلاقی و شفافیت سازمانی، تضمین محرمانگی و بی‌طرفی کانال‌های گزارش‌دهی و کاهش هزینه‌ها و مخاطرات ادراک‌شده افشاگری است.